टेस्लात पेट्रोल

सकाळी सकाळी ग्रुप चॅट मध्ये मेसेज आला. आई, वडील, मुलगा तिघांचा ग्रुप. दिवसभर संपर्कात रहायला उपयोगी पडतो. पण त्याचा वापर तेवढाच मर्यादित कधी रहात नाही. दिवसाची सुरवात खेळकर हसण्याने व्हावी म्हणून बाबांनी एक व्हिडीओ पोस्ट केला होता. आईनी व्हिडीओ बघितला. त्यात हसण्या सारखं काही आहे असं तिला वाटलं नाही.

व्हिडीओ मध्ये एक सोनेरी केसांची तरुणी पेट्रोल पंपवर उभी होती, आपल्या गाडीत पेट्रोल भरण्यासाठी. तिच्या मागे रांगेत दुसरी गाडी उभी होती. ती मुलगी आपल्या गाडीच्या अवती भोवती फिरून खालती, वरती, मागे, पुढे पेट्रोल भरायची जागा शोधत होती. मागच्या गाडीतले लोक ते बघून चेष्टेनी खदखदा हसत होते आणि तिची व्हिडीओ काढत होते.  आईनी व्हिडीओ बंद केली. तिला पुढे बघावंसं वाटलं नाही. दुसऱ्यांची फजिती झालेली बघायला तिला आवडत नाही.

व्हिडीओतली गाडी टेस्ला होती जी विजेवर चालते. तिची बॅटरी चार्ज करावी लागते. तिच्यात पेट्रोल भरायचं नसतं.

व्हिडीओ बघून मुलाचा मेसेज आला, "हे खूप फनी आहे."

आईला वाटलं मुलाला चुकीच्या गोष्टीत विनोद दिसतोय. त्याला योग्य मार्गदर्शन करणं आपलं कर्तव्य आहे. तिनं तातडीनं चॅट मध्ये लिहिलं,  " हि अत्यंत चुकीची आणि उद्धट व्हिडीओ आहे. गाडीतून उतरून त्या मुलीला मदत करण्या ऐवजी मागच्या गाडीतले लोक तिला हसतायत, तिची  व्हिडीओ काढतायत आणि ती इंटरनेटवर पोस्टही करतायत. काय अधिकार त्यांना असं करण्याचा. अशा लोकांना कडक शिक्षा झाली पाहिजे".

"समजा उद्या तुम्ही रस्त्यात केळ्याच्या सालीवर पाय घसरून पडलात आणि तुम्हांला उठायला मदत करण्या ऐवजी लोक तुमच्या जवळ उभे राहून हसत बसले आणि तुमची व्हिडीओ काढत बसले तर तुम्हांला कसं वाटेल".

त्यावर वडिलांच तात्काळ उत्तर आलं. आपले पूर्वग्रह कधीकधी आपल्या नकळत व्यक्त होत असतात, ""कबूल. पण त्या बाईच्या जागी एखादा पुरुष असता तरीही ती व्हिडीओ तितकीच विनोदी वाटली असती. "

मुलानी वडिलांना दुजोरा दिला. "फारच फनी आहे व्हिडीओ".

वडील खुश. लगेच उपदेशपर संदेश पाठवला, " अधून मधून असं दणकून हसणं गरजेचं असतं. मग ते सामाजिक दृष्ट्या योग्य असो किंवा नसो. बरोबर असो किंवा नसो. त्यामुळे मनावरचा ताण हलका होतो. डोक्यावरचं ओझं कमी होतं."

आईला वाटलं  मुलाला आणखी पुष्कळ मार्गदर्शनाची गरज आहे. तिनं लिहिलं, " या ठिकाणी बाई किंवा पुरुष असण्याचा प्रश्नच उदभवत नाही. सगळेच लोक गेंड्याच्या कातडीचे नसतात. काहींना, मग तो पुरुष असो किंवा स्त्री सार्वजनिक फजिती फार झोंबते. ते स्वतःलाच त्रास करून घेतात. त्यातून बाहेर पडणं त्यांना जमत नाही. सार्वजनिक फजिती, पब्लिक शेमिंग सहन न  झाल्यामुळे लोकांनीं आत्महत्या केल्याची अनेक उदाहरणं आहेत. केवळ तुमच्या हातात कॅमेरा आहे आणि व्हिडीओ काढणं आता सोप्प झालंय म्हणून दुसऱ्या कोणाची तरी त्यांच्या नकळत व्हिडीओ काढण्याचा आणि ती इंटरनेटवर पोस्ट करण्याचा तुम्हाला काय अधिकार. त्या मुलींनी खरतर त्या व्हिडीओ काढणाऱ्या लोकांनां कोर्टात खेचायला हवं. "

"दुसरं म्हणजे ती व्हिडीओ खोटीही असू शकते. थोडासा विचार केला तर मनात प्रश्न येतो कि हे शक्य तरी आहे का?  ती गाडी त्या मुलीची स्वतःची होती कि ती दुसऱ्या कोणाची तरी गाडी चालवत होती. जर स्वतःची असेल तर हे निव्वळ अशक्य आहे कि तिला कल्पना नव्हती कि तिनं कुठली गाडी विकत घेतलीय. गाडी जर दुसऱ्या कोणाची असेल किंवा जरी रेंटल कार असली तरीही हे फार अशक्य वाटतं कि तिला माहित नसावं कि ती कुठली गाडी चालवते आहे."

त्यावर वडिलांचं इतक्या लगेच उत्तर आलं कि आईला प्रश्न पडला, आपण संदेश पाठवला कधी, तो पलिकडे पोहोचला कधी, त्यानी उत्तर टाईप कधी केलं आणि ते आपल्या पर्यंत एवढ्या कमी वेळात येऊन पोहोचलं तरी कसं. "त्या मुलीच्या केसांमुळे असं झालं असेल",  सोनेरी केसांच्या व्यक्तींच्या बाबतीत जुन्या जमान्यात प्रचलित असलेला पूर्वग्रहदूषित विनोद कधितरी कानावर पडलेल्या वडिलांनी लिहिलेलं होतं.

आपण काहीही प्रतिक्रिया व्यक्त केली की त्यावर लगेच तिरकस उत्तर येणारच, जे लोक कायम प्रत्युत्तर देण्यातच धन्यता मानतात त्यांच्या नादी काय लागायचं असं म्हणत आईनी फोन बाजूला ठेवला. थोडा वेळ शांततेत गेला. कुठूनच काही मेसेज आला नाही. आता हे दोघे नेहमी प्रमाणे एकमेकांना लांबच्या लांब मेसेजेस पाठवत फालतू विषयावर वाद घालत बसणार, असं म्हणत मुलानं चॅट मधून अंग काढून घेतलं कि काय अशी शंका तिच्या मनाला चाटून गेली.

तिनं कामात लक्ष घालायचं ठरवलं. तरीही फार पूर्वी शेजारच्या घरात घडलेला प्रसंग मनात डोकावलाच. तिच्या माहेरी शेजारच्या घरात एक मध्यम वयीन जोडपं रहात असे. दोघेच घरात. मुलं कुठेतरी दुसऱ्या गावात होती. एकदा सुट्टीच्या दिवशी बायको सकाळी लवकर उठली. तिनं चहा केला. आपला आणि नवऱ्याचाही. तो उशिरा उठला. उठल्यावर त्यानी चहा मागितला. तिनं करून ठेवलेला चहा गरम करून आणून दिला. नवरा म्हणाला, "ताजा चहा दे".  ती म्हणाली,  "आधी हा संपव मग बघू. मी केलेला चहा वाया घालवणार नाही". तो म्हणाला , "शिळा चहा मला आवडत नाही तुला माहित आहे मग तू चहा करून ठेवलासच का"?  यावर दोघांनी अख्खी सकाळ चहा साठी माणूस कि माणसासाठी चहा या विषयाची चर्चा करण्यात घालवली.

तिला भीती वाटली आपलंही तसंच होतय कि काय. फोन हाता वेगळा केला तरी विचार थांबायचं नाव घेत नव्हते. ती व्हिडिओ डोक्यातून जात नव्हती. विचार चक्र फिरतच राहिलं:

काही वर्षांपूर्वी वाचलेली एक दुर्घटना तिला आठवली. अमेरिकेत एका मुलाने आपल्या डॉर्म रूम मध्ये कम्प्युटरचा कॅमेरा चालू ठेऊन त्याचा गे रूममेट त्याच्या मित्राबरोबर एकांतात असताना त्याला रेकॉर्ड केलं. ती व्हिडीओ इतर मित्रांना दाखवली. त्या मुलाला मित्रांमधली आपली चेष्टा सहन झाली नाही. त्यानं नदीत उडी टाकून आत्महत्या केली.

तेवढ्यात मुलाचा मेसेज आला,  " फेकच असावी ती व्हिडीओ". 

हुश्श, थोडीतरी मुलाला आपली बाजू पटली:

आपल्या चॅनलला भेट देणाऱ्या दर्शकांची संख्या वाढावी म्हणून लोक आजकाल काय वाट्टेल ते कंटेंट असलेले व्हिडीओ पोस्ट करत असतात. त्यातलाच हा प्रकार तर नसेल.  आई - वडील आपल्या लहान बाळांना लिंबू चोखायला लावून त्यांचा आंबट चेहरा कॅमेऱ्यात पकडतात आणि क्यूट बेबी व्हिडीओ च्या नावाखाली पोस्ट करतात.  त्याला अनेक लाईक्सही मिळतात. क्यूट बेबी बघून दर्शक इतके हुरळून जातात कि तुमचं मूल लिंबू चोखत होतं, पडत होतं, रडत होतं तेंव्हा तुम्ही कॅमेरा घेऊन सज्ज होता कि काय असा प्रश्न विचारायचंही त्यांच्या मनात येत नाही.  काही व्हलॉगर्स,  डेली व्हलॉग च्या नावाखाली सकाळी उठल्या उठल्या बाथरूम मध्ये कॅमेरा लावून आपण दात घासतानाच चित्रिकरण करतात. आपल्या दर्शकांना आपण दात घासताना बघायला आवडेल असं त्यांना का वाटतं असावं?

पूर्वी मुलगी जरा जास्त वेळ आरशात बघतेय अशी शंका जरी आईच्या मनात आली तरी आई ओरडायची, सारखं आरशात बघू नकोस म्हणून. आता या लग्न झालेल्या, मुलं असलेल्या व्हलॉगर महिला कॅमेऱ्या समोर उभं राहून आपलं रूप न्याहाळत बसतात, ते रेकॉर्ड करतात- दर्शकांना दाखवायला. 

काहीही प्रतिक्रिया व्यक्त करायची नाही, त्या व्हिडीओचा विषय आता बस झाला असं ठरवलं तरी मेंदू आपलं काम करतच रहातो. कधितरी सोशल मिडीयावर एका मैत्रिणींनी दुसऱ्या मैत्रिणीला विचारलेला प्रश्न तिला आठवला. फेसबुक वरची व्हिडीओ पाहून एका मैत्रिणींनी ती व्हिडीओ पोस्ट केलेल्या मैत्रिणीला विचारलं होतं, "तू काय शोधत होतीस तेंव्हा तुला हि व्हिडीओ सापडली"?

चॅट मध्ये हा सवाल टाकला तर सरळ उत्तर मिळणार नाही याची खात्री होती आणि सारखं मेसेज टाईप करायचाही तिला कंटाळा आला,  मग तिनं  स्वतःलाच विचारलं, सकाळी सकाळी तो शोधत काय होता, तेंव्हा त्याला हि व्हिडीओ सापडली?.

मेंदू प्रश्न विचारतो आणि उत्तरही बिचारा स्वतःच शोधतो. वरवरच्या विचारांची बरीच उलथापालथ करून तो आतून एक उत्तर घेऊन येतो नी म्हणातो  -  ही एक शक्यता आहे, पटतेय का बघ.  गेले काही महिने अधून मधून टेस्ला ... टेस्ला तिच्या कानावर पडलं होतं. तिकडे फारसं लक्ष न देता तिनं  ते एका कानानी ऐकून दुसऱ्या कानानी सोडून दिलं.  आत्ता कुठे त्याचा संदर्भ लागला. सध्याची गाडी बदलायची वेळ झालेली दिसते -  ती मनाशी म्हणाली.

तिला गाड्यांचं कौतुक नव्हती. बी एम डब्ल्यू काय, पोर्शा काय, मारुती काय तिला सगळ्या सारख्याच वाटायच्या. तिच्या आवडीच्या गाड्या मोठ्ठया भारी. चालका सहीत येणाऱ्या. जिथे जायचं तिथे पोहचवु शकल्या नाहीत तरी शक्य तिथ पर्यंत घेऊन जातात. म्हणतात, मी जरा दुसरीकडे चाललेय, पण चार पावलं चाललीस की माझी बहीण भेटेल. ती घेऊन जाईल तुला जिथे जायचंय तिथे. जाता जाता सहज आयुष्याचे मोठे धडेहि शिकवून जातात. पेशन्स म्हणा, सहानभूती म्हणा. व्हील चेअर, वॉकर घेतलेले सहप्रवासी बघितले कि सहानभूती नाही वाटणार तर काय होईल.

सहानभूती वरून तिला काही दिवसांपूर्वी अटेंड केलेल्या मेडिटेशन वर्कशॉपची आठवण झाली. बरोब्बर उत्तर सापडलं मगाच्या मेसेजला, पाठवावं का? तिची बोटं शिवशिवली. ग्रुप चॅट मध्ये शब्द उमटले  - "compassion meditation करण्यासाठी आजचा दिवस फार उत्तम आहे. व्हिडिओतील त्या स्त्रीला आपल्या ध्यानात आणावं. तिच्या फजितीला हसल्याबद्दल तिची मनोमन माफी मागावी. तिच्या बद्दलच्या सदिच्छा ब्रह्मांडात विलीन कराव्यात. ती व्हिडीओ पोस्ट करणाऱ्यांना सदबुद्धी मिळावी म्हणून प्रार्थना करावी".

ती संदेश पाठवते न पाठवते तोच मुलाचं उत्तर आलं, " मी तुम्हांला दोघांनाही ब्लॉक करतोय".
            
                                                                      ******

नेहमी प्रमाणे दुसरा दिवस उजाडला.  दूर क्षितिजा पर्यंत पसरलेल्या उंच इमारतींच्या सुळक्यां मागून सूर्य नारायण डोकं वर काढत होता. सुंदर रम्य सकाळ. हिंवाळा सुरु व्हायला थोडा अवकाश असला तरी खूप थंडी. पण इतकीही नाही की बाहेर पडूच नये असं वाटावं.

सकाळची गडबड. निघायला उशीर झालाय असं घड्याळ दाखवत असलं तरी नाहीच उशीर झालेला असं म्हणत घरा बाहेर पडायचं. लिफ्टच बटण दाबायचं. ती पटकन येते. दार उघडतं. आत पाऊल ठेवणार इतक्यात लक्षात येतं काहीतरी विसरलो - फोन, पेपर, स्कार्फ, ग्लव्ज, छत्री काहीही. लिफ्ट इतक्या चट्कन आली म्हणजे आता आपल्या साठी थोडावेळ थांबेल, किंवा येईल पुन्हा लगेच असं वाटतं. पण लिफ्टला आपली पर्वा नसते. घरात जाऊन विसरलेली वस्तू घेऊन येई पर्यंत ती निघून जाते. मग पुन्हा बटण दाबायचं. आत मात्र ती लगेच येत नाही. वेळ लावते. पुष्कळ वेळ लावते. इतका वेळ लावते की नेहमीची बस निघून जाते. आता ट्रेननी जावं लागणार.

थोड्याच वेळात ग्रुप मध्ये मेसेज आला. आज व्हिडीओच्या ऐवजी फोटो होता. भारतात साजऱ्या झालेल्या श्रीमंतांच्या फिल्मी विवाह सोहोळ्यावर कोणीतरी सोशल मीडियामध्ये खवचट टिप्पणी केली होती  त्या टिप्पणीचा फोटो. तिला वाटलं, राजदरबारी गुणी कलावंतांना राजाश्रय देण्याची परंपरा भारतात फार पूर्वी पासून आहे. फरक इतकाच कि राजघराण्यातील लोकांनी त्या कलाकारां प्रमाणे मंचावर नाचगाणं सादर करण्याची पध्दत तेंव्हा नव्हती. आताची हि नवीन पद्धत. लग्नातलं नाचवणं न रुचल्याने कोणीतरी त्यावर विनोद केला होता.

तिनं उत्तरा दाखल एक इमोजी टाकून दिली. पण विचार चक्राला दुसऱ्या दिवशीही उसंत नव्हती : 

एक जमाना होता जेंव्हा हृषीकेश मुखर्जी, बासू चॅटर्जी सारखी मंडळी सिनेमा बनवायची. सिनेमा तेंव्हा साधा, आपल्या आयुष्याशी जुळणारा वाटायचा. आता जोहर - चोप्रांच्या जमान्यात हिंदी सिनेमा नुसतातच भडक, भपकेबाज, बडेजावी झालेला दिसतो. श्रीमंतांच्या मनावर त्याचा जर एवढा जदरदस्त पगडा असेल तर श्रीमंतांचं अनुकरण करू पहाणाऱ्या सर्वसामान्य जनतेचं काय.  शहर , संस्कृती सगळंच फिल्मी, भडक, भपकेबाज, बडेजावी झालंय कि काय ...  आणि ...भारतापासून दूर परदेशात जन्मलेला, राहणारा मुलगा सकाळच्या गडबडीत असं काय बघत होता तेंव्हा त्याला हा फोटो सापडला असेल...

                                  

                                       

                                                             

yesheeandmommy.blogspot.com

माझं सुध्दा

काल पुन्हा ती स्वप्नात आली.

असंबध्द काहीतरी बरळत होती;  "एखादं सिनेमा / नाटक  आपलं निखळ मनोरंजन करतं ,  तर एखादं  आपल्याला खूप विचार करायला लावततं.  श्रेष्ठ कलाकृती कुठली जी निव्वळ मनोरंजन करते ती,  जी खूप हसवते ती,  जी खूप रडवते ती,  जी खूप घाबरवते ती,   कि जी खूप विचार करायला लावते ती.  आणि जर एखाद्य कलाकृतीनी या सगळ्या भावना आपल्या मनात एकाच वेळी जागृत केल्या तर... तर त्या कलाकृतीला काय म्हणायचं?"

वाटलं,  हिला काय झालं असलं विचित्र काहीतरी बडबडायला.  तिला विचारलं काय झालं तर ती एकदम रडायला लागली. ओक्सबोक्शी रडली, रड रड रडली बिचारी.  मी ही रडू दिलं.  दुसरं करणार तरी काय.  अधून  मधून येते ती स्वप्नात.  मनात काहीतरी सलत असेल तर मन मोकळं करायला येते.  वाटलं त्यातलाच काहीतरी प्रकार असावा. मी गप्प बसून राहिले.

थोडी शांत झाल्यावर नाक,  डोळे पुसत म्हणाली,  "इज्जत लुटली माझी,  बरबाद केलं मला".

"कोणी?"

"त्या नाटकानं."

"कुठलं नाटक?"

"तेच सध्या चालू आहे ते.  ब्युटी अँड द बीस्ट."

"म्हणजे"?

"एवढं सुद्धा इंग्रजी समजत नाही तुला?  ब्युटी अँड द बीस्ट म्हणजे सुंदरी आणि श्वापद.  प्रयोग चालू आहेत सध्या त्याचे माझ्या इथे?"

"पण त्यावरून तुला एवढं रडायला काय झालं"?

तिच्या आवाजात दुःख, वेदना, क्रोध, काळजी, भीती सगळंच होतं.   म्हणाली,  "त्या नाटकाचं काही नाही गं.  तुला माहित आहे मी पहिल्या पासून किती मोकळ्या मनाची आहे ते.  पण त्यावरून जे वादळ उठलंय ना त्याचा फार त्रास होतोय बघ.  पूर्वी कसं होतं,  एखादी गोष्ट आक्षेपार्ह वाटली की जा कोर्टात आणि मग कोर्टाला ठरवू दे कोणाला शिक्षा करायची कि नाही, कोणावर बंदी आणायची कि नाही ते.  आता कोर्ट राहिलं बाजूला आणि टीव्हीवाल्यांचाच आरडा ओरडा फार झालाय."

मला शांत झोपायचं होतं.  तिनं लवकर जावं म्हणून म्हंटलं,  "करू दे ना त्यांना किती आरडाओरडा करायचा ते.  तू कशाला तिकडे लक्ष देतेस.  तू आपली मजेत रहा.  नवरात्र सुरु झालंय . दसरा जवळ आलाय.  थोड्याच दिवसांनी दिवाळी येईल.  त्या नंतर नाताळ.  सणांचा काही तोटा नाही आपल्याकडे.  सगळे सण मस्त एन्जॉय कर.  काळजी सोड.  हल्लीची मुलं म्हणतात तसं, तू चील्ल मार ".

"चील्ल मारू म्हणतेस?   चिल्लम आणून दे त्यापेक्षा.  त्यानी तरी बरं वाटतं का बघते.  एकतर इथे गर्दीनी माझा उर फाटायची वेळ आलीय.  कुठूनही कोणीही येतं.  इथे झोपड्या काय बांधतं.  बंगले काय बांधतं.  आणि वरून असली घाणेरडी भाषा आणि आरडा ओरडा.  वैताग आलाय नुसता.  पूर्वी नव्हतं बाई असं.  तुम्ही लोकांनी मला वाऱ्यावर सोडून दिलं म्हणून हे सगळं सहन करायची पाळी आली माझ्यावर. "



                                        

"आता उगीच आमच्यावर कशाला घसरतेस?  आम्ही काय केलं?" तिचा आरोप झटकून टाकायच्या आशेनी मी म्हंटलं.

"तुमच्यावर नाही तर मग कोणावर घसरू.   तुम्हीच जबाबदार आहात याला.  कसली ती रागीट, भांडखोर भाषा आणि तो आरडाओरडा.  कॅमेऱ्यासमोर असले शब्द वापरून बोलतात?   टीव्हीवाल्यांनी नियंत्रण नको का ठेवायला कोण त्यांच्या कार्यक्रमात येऊन काय,  कसं बोलतं त्यावर.  पण टीव्हीवाले स्वतःच जोरजोरात बोंबलत असतात आणि पाहुण्यांनाही ओरडायला लावतात.  तुम्ही चालवून घेता म्हणूनच चाललय ना सगळं.'

"जाऊ दे गं.  आजकाल प्रेक्षकांना सनसनाटी आरडाओरडा आवडतो त्याला आपण काय करणार.  प्रेक्षकांनी जर बघितला   नाही तर टीव्हीवाले आरडाओरडा करतील का?  प्रेक्षक मोठ्या संख्येने बघतात म्हणून टीव्हीवाले ओरडत रहातात.  कबूल कि गर्दीचा तुला नक्कीच त्रास होत असणार.  तो तर सगळ्यानांच होतोय. पण त्यावर उपाय काय?  आणि तुला खरंतर खूप अभिमान वाटायला पाहिजे कि देशाच्या कानाकोपऱ्यातून लोक तुझ्या दारात येतात - आपली मोठमोठी स्वप्न घेऊन ती पुरी करायला."

तिनं एक दीर्घ उसासा टाकला आणि उदास वाणीने म्हणाली, "काटेरी मुगुट आहे बाई हा.  आता नाही झेपत मला.  भटाला दिली ओसरी आणि भट हातपाय पसरी असे वागतात सगळे.  वर जाणिव नाही ठेवत कसलीच.  मीच किती दिवस सगळ्यांचा भार वाहू.  सुरवातीला वाटलं होतं गावोगावहून लोक येतील,  माझ्या इथली सुव्यवस्था बघून काहीतरी  शिकतील आणि आपापली गावं सुधारतील.  पण यांनी तर उलटच करायला घेतलंय.  या लोकांनी तर माझीच  दुर्दशा करायला घेतलीय त्यांच्या गावांप्रमाणे.  तुम्हा लोकांना ना काळजीच नाही कसली म्हणून आज माझी हि अवस्था झालीय. "

"परत आमच्यावर घसरलीस?"

"नाहीतर काय करू.  तुम्हीच म्हणत असाल सगळ्यांना, आओ जाओ घर तुम्हारा.  म्हणून येतात सगळे इथे गर्दी करायला. देशात इतर मोठी शहरंच नाहीत कि काय? तिथे का नाही जात कोणी?"

"जात असतील गं.  तिथे सुद्धा जात असतील.  आपल्याला काय माहित.  बरं मला सांग,  मगाशी बरळत का होतीस झोपेत बडबडल्या सारखी?"

"झोपेत मी नाही,  तू आहेस.  मी चांगली खडखडीत जागी आहे.  भविष्याच्या काळजीनी झोप उडाली आहे माझी.  जरा डोळा लागेल तर शप्पथ. "

"कोणाच्या भविष्याची काळजी करते आहेस एवढी - आमच्या कि तुझ्या स्वतःच्या?" मी सहज गमतीनं विचारलं.

पण ती गम्मत ऐकायच्या मूडमध्ये नसावी.  उखडून म्हणाली,  " हेच तर माझं दुर्दैव आहे.  तुम्हा लोकांना वाटतंय तूमचं  भवितव्य आणि माझं भवितव्य वेगळं आहे.  भ्रमात आहात तुम्ही सगळे.  माझं काहीही होऊ दे तुम्ही आपले कायम असहाय्य, हतबल, आम्ही काय करू शकतो,  आमच्या हातात काही उरलेलच नाही अशा प्रकारे वागणार.  मग माझी काळजी मलाच करायला हवी.

"तू पुन्हा पुन्हा सारखी आमच्यावर का घसरतेस?  एवढी काही परिस्थिती वाईट दिसत नाही.  तू उगीच अतिरेक करते आहेस."

हे ऐकून तर ती खवळलीच माझ्यावर,  "तुला इथे बसून बोलायला काय जातं.  मला तिथे काय ऐकून घ्यावं लागतं ते बघ जरा.  एकतर सगळे जोरजोरात इंग्रजीत बोलत असतात.  त्यातलं निम्म मला समजत नाही.   त्यांना तरी समजतं का कुणास ठाऊक. म्हणतात - बिल कॉस्बीला जशी शिक्षा झाली तशी इथे व्हायला हवी.  हार्वी वाईनस्टाईनला जे  केलं ते  इथे करायला हवं.   मी 2 ला भारतात आणायची वेळ आली आहे.  ह्यांचे सगळे संदर्भ परदेशी कसे ग?  हे इंग्रजीत भांडणारे लोक स्वतःहून विचार करायची कुवतच हरवून बसलेत कि मनानी कायम परदेशात रहात असतात?  यांना कायम सगळं मार्गदर्शन पाश्चात्य देशातूनच का लागतं.  तिथे नविन काय सुरु होतं आणि आम्ही कधी त्याचं इथे अनुकरण करतो त्यासाठी टपून बसलेले असतात जणू.

"ब्यूटी अँड द बीस्ट हे परदेशी नाटक आहे ना म्हणून बाहेरचे संदर्भ वापरत असतील."  त्या नावाचा ब्रॉडवे शो आहे असं ऐकल्याचं मला आठवत होतं.

"तुला हे सगळं हसण्यावारी न्यायचं असेल तर खुश्शाल ने.  पण सिनेमा आणि टीव्हीवाल्यांच्या या भागिदारीत मधल्या मध्ये मी  आणि माझी संस्कृती भरडली जातेय हे विसरू नकोस".

मला वरमल्यासारखं झालं.  सारवासारव करत तिला म्हंटल,  " तुझा आरोप मी मान्य करते.  आजच्या या परिस्थितीला आम्ही जबाबदार आहोत हे खरं.  तुझ्या इथे मराठीची किंमत कमी करायला,  मराठी माणसांची, संस्कृतीची तुझ्यावरची पकड ढिली करायला आम्हीच जबाबदार आहोत.  त्या अर्थानी म्हणत असशील तर तुझं म्हणणं खरं आहे.  आम्ही सोडलंय तुला वाऱ्यावर.

मी बघते ना मुंबईत रहाणारी कुटुंब - आईवडील मराठी बोलणारे;  मंत्रालय, पोलीस अशा कुठल्यातरी सरकारी खात्यात नोकरी करणारे.  सगळे नातेवाईक मराठी.  पण पोरं कोपऱ्यावरच्या इंग्रजी शाळेत शिकणार आणि म्हणणार, 'माझं मराठी फार खराब आहे.'   बरं या मुलांचं हिंदी आणि इंग्रजी फार उच्च दर्जाचं असतं असंही नाही.  त्या भाषा दामटून बोलतील.  पण मराठी खराब असल्याचाच अभिमान फार.  आणि गम्मत म्हणजे मराठी खराब नसतं त्यांचं.  चांगलं बोलतात.  पण ते कबूल करायला लाजतात.   त्यांना वाटतं कि मराठी येतं म्हंटल तर आपण फार बावळट  दिसू आणि मराठी येत नाही म्हंटलं कि सॉफिस्टिकेटेड - असंलं काहीतरी विचित्र त्रांगडं असतं बघ बिचाऱ्यांच्या डोक्यात.

एखादी म्हणते,  'येतं मला मराठी बोलता.  पण माझ्या वडिलांची बदलीची नोकरी होती.  बदलीच्या नोकरीत मराठी बोलून चालत नाही.  आणि माझ्या नवऱ्याला मराठी येत नाही.  आम्ही घरात त्याची भाषा बोलतो.  त्यामुळे मला मराठीचा सरावच उरलेला नाही.'  इतका उबग येतो कि नाही असल्या लोकांचा.  वाटतं तिला सांगावं, '' बाई,  मग इथे काय करतेयस?  नवरा- मुलांना घे आणि जाऊन रहा त्याच्या गावी आणि बोल त्याची भाषा किती बोलायची तेवढी.  त्याच्या सकट मुंबईला का चिकटून बसली आहेस'."


                                   
                                          



मी एवढं सगळं तिच्या बाजूनी बोलल्यामुळे ती खुष झालेली दिसली.  कानात बोलावं तसं हळूच म्हणाली, "पटलं ना आता मी काय म्हणते ते.   तुला म्हणून सांगते,  या दृकश्राव्य माध्यमांच्या प्रभावाकडे दुर्लक्ष करू नका.  पस्तावाल.  फार प्रभावी माध्यमं आहेत ही.  हिंदी सिनेमाची लोकप्रियता तर तुम्हांला आधीच माहीत आहे.  सगळे सिनेमा, त्यातली गाणी वाईट असतात असं मी म्हणत नाही पण मध्येच एखादं अश्लिल अंगविक्षेप असलेलं आयटेम सॉंग घुसडायचं,  परदेशातल्या पॉर्न स्टारला इथे हिरॉईन बनवायचं असले प्रकारही ह्या सिनेसृष्टीत चालतात.  त्याचा तुमच्या मुलांवर वाईट परिणाम होत नसेल असं गृहीत धरू नका.  सिनेसृष्टीचं एवढं स्तोम माजू देऊ नका.  तिथे कुठलीच संस्कृती नाही.  नटनट्यांना एवढं डोक्यावर चढवून ठेऊ नका.  हे असंच चालू राहिलं तर एक दिवस तुमचंच  शहर तुम्हांला परकं वाटायला लागेल.  परवा मराठी पेपरच्या वेब साईटवर बातमी काय होती माहित आहे?  कुठल्याशा द्वितीय- तृतीय श्रेणीच्या माजी सुंदरीचं म्हणे बेबी शॉवर झालं.  डोहाळे जेवण म्हणतात त्याला.   मराठी वर्तमानपत्रवाले सुध्दा डोहाळे जेवण म्हणायला लागले तर भाषेचं काय होणार?  आणि हि नविन परदेशी माध्यमं - त्यांचा प्रभाव तर सिनेमा पेक्षाही जास्त.  सगळी तरुण मंडळी कायम तिथेच वावरत असते.  तिथल्या इंग्रजी पोस्ट पलिकडे बहुतेकांचं वाचन नसेल.  प्रादेशिक भाषेतलं एक पान तरी त्यांना वाचता येईल का कुणास ठाऊक.  कधिकधी माझी फार काळजी वाटते  बघ.  काय होणार आहे माझं पुढे समजत नाही."

तिनं गाडी फिरवून परत स्वतःच्या काळजीवर आणली.  तिचं सांत्वन कसं करावं,  तिला दिलासा कसा द्यावा ते समजेना. स्वतःशीच बोलत असल्या सारखी ती बोलत राहिली,  " तुम्ही सगळे जाल गं एक ना एक दिवस निघून पण मला कायम इथेच रहायला हवं.  माझ्या पुढच्या पिढ्या कशा असतील?  फक्त इंग्रजी बोलणाऱ्या असतील?  जी भाषा मराठीची जागा घेईल ती आपली संस्कृती बरोबर घेऊन येईल.  महाराष्ट्राची इंग्रजी राजधानी अशी माझी अवस्था होईल का गं एक दिवस?"

हे फारच गंभीर होतं.  माझं डोकं काम करेनासं झालं.  सुन्न होऊन मी बसून राहिले.  तिला काय सांगावं काही सुचेना.  तिची काळजी मला समजत नव्हती असं नाही पण मी खूप विचारात पडले.  तशात माझी उठायची वेळ झाली होती.  ती आणखी बराच वेळ बोलत राहिली असती पण तिला मध्येच थांबवत मी म्हंटल,  "ये आता तू.  मला ऊठायला हवं.  माझ्या झोपेचं खोबरं केलंस आज."

मी जा म्हंटल्याचा तिला राग आला नाही आणि रागावून ती तडकाफडकी निघूनही गेली नाही.  उलट शांतपणे हसून म्हणाली, " ते तर कधितरी होणारच होतं - तुझ्या झोपेचं खोबरं गं.  तुझी वेळ झाली असेल तर ऊठ तू.  मी जाते.  पण सवड मिळेल तेंव्हा जरा माझं नाव टाक त्या मी 2 मध्ये."

"मी कसं तुझं नाव टाकू त्यात?

"ते मला काही माहीत नाही.  पण मी 2 जर भारतात येणार असेल तर त्यात पहिलं नाव माझं पाहिजे.  वर्षानुवर्षं लोक माझ्या इच्छे विरुध्द माझ्यावर बळजबरी, अत्याचार,  जबरदस्ती करतायत.  माझ्याशी गैरवर्तणूक, करतायत.  भारतातल्या मी 2 मध्ये पहिलं नाव माझंच हवं."

ती गेल्यावर मी उठले आणि सकाळचा पहिला चहा केला.  गरम चहाचे घुटके घेत कम्प्युटर उघडून बसले.  वाटलं बघावं तरी ती म्हणते त्यात काही तथ्य आहे का.  वेगवेगळ्या क्लिप्स बघितल्या.  त्यात बरच काही होतं.  आगीत तेल ओतू पहाणारा तो टीव्ही वरचा गोंधळ फारच लांच्छनास्पद  होता.  इतके वर्षात अमेरिकन टीव्हीवर मी इतकी असभ्य भाषा आणि आरडाओरडा कधीच पहिला नाही.  कॅमेऱ्यासमोर काय बोलायचं आणि काय नाही ह्याच भान इथल्या टीव्हीवर पाळलं  जातं. कार्यक्रमातील वादविवादाचं संतुलन संचालक स्वतः पाळतात आणि पाहुणेही पाळतील याची दक्षता घेतली जाते.  इथे तर संचलक स्वतःच जोरजोरात एकतर्फी ओरडत होते.

वादळाच्या व्हिडीओज बघून डोकं गरगरायला लागलं म्हणून आणखी एक कप चहा केला. चहाचा दुसरा कप संपवत असताना, आजकाल मुंबईला गेल्यावर जे वाटतं ते आठवलं - हिंदी सिनेमा सृष्टीला मुंबई बाहेर हलवलं तर मुंबई स्वच्छ,  सुंदर आणि गर्दी विरहीत होऊ शकेल का?

गोमातांचं गाऱ्हाणं

मागल्या रविवारी पोळा होता.  खरतर तो बैलांचा सण.  पण बैल नाही तर नाही निदान सणानिमित्त काही गोमातांशी तरी थोडा संवाद साधावा असं वाटलं.  फार दूर नाही जावं लागत त्यांना भेटायला.  देवळाच्या गल्लीत असतात त्या.  पुष्कळ वर्ष त्यांचा मुक्काम आहे तिथे.  माझ्या घरी जायच्या वाटेवर आहे ते ठिकाण. 

दुपारी घरी जाताना थांबले त्यांच्यापाशी घटकाभर.  त्या जेवत होत्या.  

थोडावेळ त्यांच्या जवळ घुटमळले.  त्यांचं जेवण कधी होतंय याची वाट पहात तिथे उभी राहिले.  पण समजेना कि त्या जेवतायत अजून कि त्यांच जेवून झालंय.  पुढ्यत वाढलेलं तसंच दिसत होतं - चपाती, भाजी, भात बरच काही होतं कागदावर ठेवलेलं. 

शेवटी हळूच विचारलं  - "जेवताय का? "

एकूण एक सगळया जणींनी माझ्याकडे संपूर्ण दुर्लक्ष केलं आणि भात -भाजी हुंगत बसल्या.

पुन्हा हळूच म्हंटल - "जरा बोलायचं होतं. "

पुन्हा दुर्लक्ष.

आता मला जरा ऑकवर्ड वाटायला लागलं होतं.  किती वेळ तिथे नुसतं घुटमळत उभं रहायचं.  दरवेळी सिग्नल लाल झाला कि गाडयांची लांब रांग समोर थांबत होती.  त्यातल्या कोणी पाहिलं तर.. एखादी गाडी नेमकी आपल्या बिल्डिंग मधली निघाली तर.. उदया लगेच विचारतील  - काय करत होतीस तिकडे?

गोमातांशी बोलायचा नाद सोडून देऊन तिथून काढता पाय घ्यायचा विचार करत होते तेवढ्यात त्यातली एक बुजुर्ग माता मान खाली घालून तिरप्या नजरेनं माझ्याकडे बघतेय असं वाटलं.  तिचा विचार बदलायच्या आत पटकन तिच्या जवळ जात म्हंटल - "पोळ्यानिमित्त लोकांना काही सांगायचंय का?".

तिनं नाही अशी मान हलवली.

"काहीतरी सांग ना.  लोक एवढे तुझी पूजा करतात, तुझ्या रक्षणासाठी झटतात.  त्यांच्यासाठी आशिर्वादपर चार शब्द सांग. नाहीतर संदेश तरी दे.

तिनं परत मान हलवत नाही म्हंटलं.  एव्हाना बाकीच्या माता जरा चुळबुळ करायला लागल्या होत्या:  हिला कोणी कधी लिडर नेमलं.  हि एकटीच का म्हणून हो - नाही करत मान हलवत बसणार.  आम्हीहि बोलू शकतो - असे भाव त्यांच्या चेहऱ्यावर दिसले.

ती संधी साधून त्यांना म्हंटल,  "मग तुमच्या काही तक्रारी असतील तर सांगा.  तुमच्या रहाणीमानात सुधारणा हवी असेल, काही सुखसोयी हव्या असतील तर तसं सांगा."

परत सगळयांनी नकारार्थी मान हलवली.

"काहीच तक्रारी नाहीत?   सगळं छान चाललंय तुमचं?"

त्या होय म्हणाल्या.

"हे असं कागदावर जेवण वाढलेल चालतं तुम्हाला?   पावसाचे दिवस आहेत.   फुटपाथ ओला आहे.   चिखल आहे.   त्यातच कागद ठेवून त्यावर चपात्या वाढल्यात ते आवडतं?"

"मग आम्हांला काय रोज केळीच्या पानावर जेवायला वाढणार?" बुजुर्ग माता वैतागून म्हणाली.

"तसं नाही.  पण माझे आज्जी - आजोबा आपल्या गुरांना कित्ती छान ठेवायचे.  त्यांच्यासाठी खळ्यात गोठा होता. गोठ्याजवळ चाऱ्यासाठी गवताचा मोठ्ठा टेकडीएवढा भारा रचलेला असायचा.   आम्ही लहान होतो तेंव्हा त्यावर चढुन खेळायला काय मजा यायची.   पौष्टिक खाद्य द्यायचं असेल तेंव्हा आज्जी ते घमेल्यात मिक्स करायची आणि ती घमेली गुरांच्या पुढ्यात ठेवायची.   हे असं चिखलात कागद ठेऊन त्यावर गुरांनां चपात्या घालायची पद्धत नव्हती बघितली मी."

"पुरे तुझ्या आज्जीच्या गोठया -  घमेल्यांचं कौतुक.  आलीय आम्हाला फुकटचा मोठेपणा सांगायला.  जा आता,"  घोळक्यातली एक मध्यम वयीन माता धुसफुसली.

माताच ती तिचं बोलणं काय मनावर घ्यायच म्हणून मी प्रश्न विचारणं चालू ठेवलं.

"ऊन -पावसात कायम उघड्यावर उभ्या असता.  उघड्यावरच जेवता.  डोकयावर छप्पर असावं असं नाही वाटत तुम्हांला?".

"तू काय चंद्रावरून टपकलीस का गं?  का मंगळावरून?  दिसत नाही तुला शहरात किती माणसं उघड्यावर रहातात, जेवतात, झोपतात ते.  आमचं काय मोठं घेऊन बसलीस.  जा आता".

मी त्यांना नको ते प्रश्न विचारत होते हे उघड होतं.  पण मला हि संधी दवडायची नव्हती.  कितीतरी वर्ष त्या माझ्या शेजारी रहातायत पण त्यांच्याशी गप्पा मारायचा योग कधी आला नव्हता.

"तरीपण, ह्या इमारतीत रहाणाऱ्या लॊकांनी, दुकानदारांनी त्यांच्या समोरचा फुटपाथ स्वच्छ ठेवायला हवा असं नाही वाटत तुम्हाला?

"ते का म्हणून फुटपाथ स्वच्छ करतील.  ते त्यांचं काम थोडंच आहे."

न्यूयॉर्क मध्ये असतं.  बिल्डिंग समोरचा फुटपाथ स्वच्छ ठेवणं हे त्या बिल्डिंगच काम असतं.  नाहीतर दंड भरावा लागतो -  हे मनात आलेलं मी मनातच ठेवलं.  मातांना बोलले असते तर त्या पुन्हा भडकल्या असत्या  - फुकटचा मोठेपणा सांगते म्हणून.

"बरं मग रस्ते, सिग्नल त्याबद्दल काही तक्रार?"

"त्याबद्दल काय तक्रार असणार आमची?"

"तुम्ही सिग्नल क्रॉस करून पलीकडे समुद्रावर जाता ते बघते मी.  रस्त्यावर खूप ट्रॅफीक असतो.   तुम्हाला रस्ता ओलांडताना भिती नाही वाटत?"

"अगं बाई,  शहरातले सिग्नल कधी चालू असतात, तर कधी बंद असतात.  रात्री तर नेहमीच बंद असतात.  रात्री गाड्या नसतात का रस्त्यावर?  तसही नाही.  पण सगळे सिग्नल मात्र बंद.   का ते ती मुंबादेवीच जाणे.   पण रस्ता क्रॉस करायची काळजी आमच्यापेक्षा तू जास्त कर.  आम्हांला रस्ता ओलांडताना बघून गाड्या आपला वेग तरी कमी करतात.  तुम्हां लोकांना बघून नाही कोणी वेग कमी करत.  जा आता.  उद्यापासून नीट धावत पळत रस्ता क्रॉस करायला शिक.  नाहीतर दोन्ही बाजूचा ट्रॅफिक चालू होईल आणि तू बसशील मध्येच अडकून".  एकीनं असं म्हणताच सगळ्या गोमाता फिदीफिदी हसल्या.

माझी चेष्टा करण्यात त्यांना आता गम्मत वाटतेय असं दिसत होतं.  पण त्यांच्या तोंडून एखादी तक्रार तरी ऐकायचीच असा मी चंग बांधला.

"बरं, त्या सबवेच्या कामाचं काय"?   सगळ्या मातांनी ऐकून न ऐकल्या सारखं केलं कि त्यांना खरंच ऐकू गेलं नाही कुणास ठाऊक.

मी पुन्हा विचारलं,  "ते मेट्रोचं काम चालू आहे त्याच काय"?

"काय त्याचं"?

"तुमचं रहाणीमान त्यामुळे सुधारेल असं तुम्हाला वाटतं का"?

"आमचं रहाणीमान कशाला सुधारेल मेट्रोमुळे?  आम्हांला थोडंच कोणी तिथे सोडणार आहे.  अगं, त्या बैलांना सी लिंक वर सोडत नाहीत.  ठळक अक्षरात पाटी लावली आहे सुरवातीलाच, वाचली नाहीस?  - बैलगाड्यांना प्रवेश नाही.   मग आम्हांला मेट्रोत जाऊ देतील होय?   मी सांगते बघ तुला, स्टेशनच्या बाहेर ठळक पाटी लावतील - गोमातांना प्रवेश नाही. "

"तेच तर म्हणते आहे ना मी.  ह्या शहराचे रहिवासी म्हणून तुम्हांला काही अधिकार आहेत कि नाही?  आणि ते तुम्हांला मिळतायत का ? "

"आमच्या अधिकारांच आंम्ही बघून घेऊ.  तुम्ही नका त्याची काळजी करू."  एक तरुणशी, यंगीश माता अधिकारवाणीने बोलली.

"ते ठिक आहे.  पण सगळीकडे बोर्ड लावलेत ना कि "मुंबई इज अपग्रेडींग',  म्हणून विचारलं कि शहरात चांगल्या सुधारणा होतायत असं तुम्हाला वाटतं का"?

"कुठे बोर्ड लावलेत"?

"जिथे जिथे मेट्रोचं काम चालू आहे ना, तिथे बोर्ड लावलेत - "मुंबई इज अपग्रेडींग'' असे.  तुम्ही नाही पाहिले? "

"अपग्रेडींग म्हणजे?   अगं आम्हाला मराठी धड वाचता येत नाही तर इंग्रजी काय कप्पाळ समजणार".

"बरं ते जाऊ दे.   ती थोडी लांबची गोष्ट झाली.  आपण तुमच्या सभोवताली म्हणजे इमिजिएट सराउंडिग मध्ये काय चाललंय त्या विषयी बोलूया.  इथे आता तुमच्या शेजारी गणेश उत्सवासाठी स्टेज उभारलय त्याचा तुम्हांला काही त्रास होतो का?"

"त्याचा आम्हाला कसला त्रास होणार?" गोमाता आता थोड्या आक्रमक होतायत असं वाटलं.  पण माझ्याकडेही कारणांची कमतरता नव्हती.

"म्हणजे एकतर रस्ता अरुंद आहे.  त्यावर सतत ट्रॅफिक चालू  असतो.  तुमच्या अवती भोवती किती गाड्या, स्कुटर पार्क केल्यात.  गिचमिड आहे नुसती.  त्यातच आता मांडव उभारलाय,  लाउड्स्पिकरचा आवाज,  झगमगीत लाईट  - कसलाच त्रास होत नाही तुम्हाला?"

"अगं,  त्रास कसला त्यात?   रोज आम्हांला उभ्या जागी दिवसभर गणरायाचं दर्शन होतं हे आम्ही आमचं मोठं भाग्य समजतो.   त्यासाठी दहा -पंधरा दिवस थोडा त्रास सहन करावा लागला तर त्यात काय मोठंसं.   शेवटी सगळ्यांनी आपसात मिळूनमिसळून नको का रहायला?  आणि तुला जिकडे तिकडे त्रासच कसा दिसतो गं?  म्हणे ह्याचा काही त्रास होतो का?  त्याविषयी काही तक्रार आहे का?  त्याची काही अडचण होते का ? - सारखा आपला एकच सूर.  तुझी हि नकारात्मक वृत्ती सोड आता आणि शहराकडे थोड्या सकारात्मक दृष्टिकोनातून बघायला शिक."

"ते तर झालंच.  पण ते फेरीवाले.  ते तर कायमच असतात ना.  त्यांचा नाही त्रास होत"?

"कुठले फेरीवाले?"  माझ्या न संपणाऱ्या प्रश्नांनी  माता आता चिडू लागल्यात असं वाटलं.

"ते कोपऱ्यावर, सिग्नल जवळ असतात ते.  भेळपुरी, पाणीपुरी विकणारे.  ते तर कायमच असतात ना."  मी चाचरत म्हंटल.

"ते कायम कुठे असतात?  ते रोज दुपारी दोन - तीन नंतर येतात बिचारे.  आणि रात्री अकरा -बाराच्या सुमारास निघून जातात. आणि ते पाणीपुरी नाही काही विकत.  ते दाबेली विकतात".

"तीन - चार जण असतात ना.  त्यातला एक मला वाटतं भेळपुरी विकतो".

मी असं म्हंटल्यावर संभाषणाचा रोखच बदलला.  सगळ्या माता आवेशात बोलू लागल्या.  काहींच्या मते तिथे फक्त दाबेली विकली जाते.  काहींना माझ्याप्रमाणेच वाटत होतं कि भेळपुरी, पाणीपुरीही विकली जात असावी.

शेवटी ती पहिल्यांदा बोललेली जुनी -जाणती बुजुर्ग माता म्हणाली,  "थांब थोडावेळ इथे.  येतीलच ते इतक्यात.  मग आपल्याला दिसेलच ते दाबेली विकतात कि भेळपुरी ते.

पण मला तिथे थांबवेना.  हवा चांगली होती.  डोक्यावर ऊन रणरणत नव्हतं.  पण पायाखाली ओलं होतं - अधून मधून पडणाऱ्या पावसामुळे आणि शेण - गोमूत्रामुळे झालेलं.  तिथेच मातांच जेवणही होतं रद्दी पेपरवर ठेवलेलं.  जास्त वेळ त्या ओल्यात थांबलं तर डास चावून उगीच डेंग्यू बिंग्यु व्हायची भीती.  तेवढ्यात एक माणूस आला आणि एका गोमातेच्या पायाशी बसून तिचं दूध काढू लागला.  मातांना त्याची सवय असावी - भर रहदारीच्या रस्त्यावर कोणीतरी येऊन त्यांचं दूध काढायची.  त्यांची त्याबद्दल काही हरकत दिसली नाही.  मलाच वाटलं त्यांना थोडी प्रायव्हसी द्यावी.  मी  निघाले तिथून.

yesheeandmommy@gmail.com